Mahakama Kuu ya Tanzania imemhukumu Mwenyekiti wa Chama cha Demokrasia na Maendeleo (CHADEMA), Tundu Lissu, kifungo cha miaka minne gerezani baada ya kumtia hatiani kwa kosa la uchochezi, huku ikimuondolea shtaka la uhaini alilokuwa akikabiliwa nalo tangu Aprili 2025.
Hukumu hiyo iliyotolewa leo, Ijumaa, Novemba 6, 2026, jijini Dar es Salaam, imehitimisha hatua muhimu ya kesi iliyodumu kwa zaidi ya mwaka mmoja na kuvuta hisia za wananchi, wanasiasa, wanaharakati wa haki za binadamu na jumuiya ya kimataifa.
Kesi hiyo ilitokana na kauli za Lissu kuhusu uchaguzi mkuu wa mwaka 2025 na msimamo wa CHADEMA wa kudai mageuzi ya mfumo wa uchaguzi kabla ya kushiriki katika uchaguzi huo.
Kesi Ilivyoanza Aprili 2025
Aprili 3, 2025, Lissu alizungumza katika mkutano wa viongozi na wanachama wa CHADEMA uliofanyika katika ofisi za chama hicho jijini Dar es Salaam.
Katika mkutano huo, alieleza msimamo wa chama wa Hakuna Mageuzi, Hakuna Uchaguzi, uliolenga kushinikiza mabadiliko katika mfumo wa uchaguzi kabla ya uchaguzi mkuu wa Oktoba 2025.
Upande wa mashtaka ulitafsiri baadhi ya kauli zake kuhusu kuzuia uchaguzi na kuhamasisha uasi kuwa vitendo vilivyolenga kuitishia Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
Lissu, kwa upande wake, alisisitiza kuwa kauli hizo zilikuwa sehemu ya shughuli za kisiasa na harakati za kudai mageuzi ya uchaguzi, wala hazikuwa mpango wa kuipindua serikali.
Aprili 9, 2025, polisi walimkamata Lissu mjini Mbinga, mkoani Ruvuma, baada ya kuhutubia mkutano wa hadhara wa CHADEMA. Alisafirishwa hadi Dar es Salaam na kufikishwa mahakamani siku iliyofuata.
Lissu Afikishwa Mahakamani kwa Shtaka la Uhaini
Aprili 10, 2025, Lissu alifikishwa katika Mahakama ya Hakimu Mkazi Kisutu, ambako alikabiliwa na shtaka la uhaini pamoja na mashtaka mengine matatu yaliyohusu uchapishaji wa taarifa za uongo kwa njia ya mtandao.
Shtaka la uhaini lilikuwa na uzito mkubwa kisheria kwa sababu, chini ya sheria za Tanzania, linaweza kuadhibiwa kwa hukumu ya kifo.
Mahakama ya Kisutu haikuwa na mamlaka ya kusikiliza na kuamua shtaka hilo, hivyo hatua za awali ziliendelea wakati upande wa mashtaka ukikamilisha uchunguzi.
Katika kipindi hicho, Lissu aliendelea kushikiliwa mahabusu, huku mawakili na viongozi wa CHADEMA wakieleza wasiwasi kuhusu mwenendo wa kesi na haki zake za kisheria.
Mvutano Kuhusu Mashahidi na Ushahidi
Kesi ilipohamishiwa Mahakama Kuu, ilikabiliwa na mabishano kadhaa ya kisheria kuhusu hati ya mashtaka, ushahidi wa kielektroniki na utaratibu wa kuwasikiliza mashahidi.
Upande wa mashtaka uliwasilisha ushahidi uliohusisha video za hotuba ya Lissu, taarifa za polisi na ushahidi wa mashahidi wengine.
Baadhi ya mashahidi waliruhusiwa kutoa ushahidi chini ya utaratibu wa kulindwa utambulisho wao, jambo lililozua mvutano kati ya upande wa mashtaka na utetezi.
Lissu aliamua kujitetea mwenyewe katika sehemu kubwa ya kesi hiyo. Aliwahoji mashahidi wa upande wa mashtaka na kupinga tafsiri kwamba matamshi yake yalitimiza vigezo vya kosa la uhaini.
Septemba 2025, Mahakama Kuu ilitupilia mbali pingamizi zake kuhusu uhalali wa hati ya mashtaka, na hivyo kuruhusu kesi kuendelea kusikilizwa.
Mahakama Yamtaka Lissu Kujitetea
Agosti 21, 2026, Mahakama Kuu iliamua kuwa upande wa mashtaka ulikuwa umewasilisha ushahidi wa kutosha kumtaka Lissu ajitetee dhidi ya shtaka la uhaini.
Uamuzi huo haukumaanisha kwamba alikuwa amepatikana na hatia, bali ulimtaka kuwasilisha utetezi wake kabla ya mahakama kutoa hukumu ya mwisho.
Katika hatua ya utetezi, Lissu aliwaita mashahidi kadhaa, wakiwemo viongozi wa CHADEMA, na kuendelea kusisitiza kuwa madai ya kutaka mageuzi ya uchaguzi hayakuwa sawa na kutishia usalama wa serikali.
Kesi hiyo pia ilishuhudia mvutano kuhusu ombi la kuwaita baadhi ya viongozi wakuu wa vyombo vya usalama kutoa ushahidi.
Baada ya pande zote mbili kukamilisha ushahidi na hoja zao za mwisho Septemba 29, 2026, mahakama ilipanga Novemba 6 kuwa siku ya kutoa hukumu.
Mahakama Yamuondolea Shtaka la Uhaini
Katika hukumu ya leo, jopo la majaji watatu lililoongozwa na Jaji Dunstan Ndunguru, likiwajumuisha majaji James Karayemaha na Ferdinand Kiwonde, lilichambua ushahidi uliowasilishwa kuhusu shtaka la uhaini.
Mahakama ilibaini kuwa upande wa mashtaka haukuthibitisha kikamilifu baadhi ya vipengele muhimu vya kosa hilo, hususan suala la nia ya kuitishia serikali.
Kwa msingi huo, Lissu aliondolewa shtaka la uhaini, ambalo ndilo lililokuwa shtaka kuu katika kesi yake.
Hata hivyo, mahakama ilimtia hatiani kwa kosa la uchochezi kutokana na kauli za kuzuia uchaguzi na kumhukumu kifungo cha miaka minne gerezani. Akitoa uamuzi huo, Jaji Ndunguru alitafsiri hatua ya kuzuia uchaguzi kuwa ukiukwaji wa Katiba na kusisitiza kwamba mtu anapodai haki zake hapaswi kuingilia haki za wengine.
Katika kuamua adhabu, Jaji Ndunguru alieleza kuwa ametumia Kifungu cha 35, kwa kuwa Kifungu cha 390 hakibainishi kiwango cha adhabu kwa kosa husika.
Mahakama pia ilizingatia hoja zilizowasilishwa kuhusu afya na ugonjwa wa Lissu. Kuhusu hatua zinazofuata, mahakama ilielekeza kuwa maombi ya rufaa yatafanyika baada ya Lissu kuanza kutumikia kifungo chake gerezani.
Uamuzi huo umeleta tofauti muhimu kati ya matamshi yanayoweza kutafsiriwa kuwa uchochezi na ushahidi unaohitajika kuthibitisha kosa kubwa zaidi la uhaini.
Kesi Iliyoibua Mjadala wa Kisiasa na Kisheria
Tangu kukamatwa kwake, kesi ya Lissu imekuwa sehemu ya mjadala mpana kuhusu uhuru wa kujieleza, haki za vyama vya upinzani na mipaka ya shughuli za kisiasa nchini Tanzania.
CHADEMA na baadhi ya mashirika ya haki za binadamu yalihoji msingi wa mashtaka dhidi yake, huku serikali ikisisitiza umuhimu wa kuheshimu sheria na kulinda utulivu wa nchi.
Hukumu ya Novemba 6, 2026, imehitimisha hatua ya usikilizwaji wa kesi katika Mahakama Kuu, lakini pia imeibua maswali kuhusu tafsiri ya kisheria ya uchochezi na uhaini katika mazingira ya ushindani wa kisiasa.
Kwa Lissu, kuondolewa kwa shtaka la uhaini kumemuepusha na hatari ya adhabu ya kifo iliyokuwa ikiambatana na shtaka hilo. Hata hivyo, hukumu ya kifungo cha miaka minne gerezani ina maana kwamba bado anakabiliwa na adhabu ya kupoteza uhuru wake.
Maoni