NAIROBI — Kenya inaendelea na hatua mpya ya mageuzi ya mfumo wa afya kwa kuhamisha vituo vya matibabu kutoka SHA Provider Portal kwenda katika mifumo ya Health Management Information System (HMIS), hatua inayolenga kupunguza urudufu wa taarifa, kuharakisha huduma na kuimarisha usimamizi wa madai ya malipo.
Kwa wananchi wengi, majina SHA na HMIS yanaweza kuonekana kuwa kitu kimoja, lakini yana majukumu tofauti. Social Health Authority (SHA) ndiyo taasisi inayosimamia ufadhili wa huduma za afya, huku HMIS ikiwa mfumo unaotumiwa na hospitali kurekodi taarifa za wagonjwa, huduma walizopata na madai yanayowasilishwa kwa SHA.
SHA ni nini?
SHA ilianzishwa kuchukua nafasi ya NHIF katika mfumo mpya wa Taifa Care. Inasimamia ufadhili wa huduma za afya na mikataba na watoa huduma, ikiwa ni sehemu ya juhudi za Kenya kufikia huduma za afya kwa wote.
Hospitali na vituo vya afya vinavyoshirikiana na SHA huwasilisha madai ya malipo baada ya kutoa huduma kwa wagonjwa wanaostahili. Kwa hiyo, utendaji wa SHA unategemea kwa kiasi kikubwa ubora wa taarifa zinazotolewa na vituo vya afya.
HMIS ni nini?
HMIS ni mfumo wa kidijitali unaotumiwa ndani ya vituo vya afya kusimamia taarifa za wagonjwa, uchunguzi, matibabu, vipimo, dawa na madai ya malipo.
Waziri wa Afya Aden Duale amesema moja ya sababu kuu za kuhama kutoka SHA Provider Portal ni kwamba hospitali nyingi zilikuwa zikilazimika kutumia mfumo wao wa HMIS na kisha kuingiza taarifa hizo tena katika portal ya SHA. Hali hiyo ilikuwa ikiongeza kazi za kiutawala na wakati mwingine kuongeza muda wa kusubiri kwa wagonjwa.
Kwa nini mfumo unabadilishwa?
Serikali inataka hospitali zitumie mifumo iliyothibitishwa na Digital Health Agency inayoweza kuwasiliana moja kwa moja na mifumo ya SHA. Hii inatarajiwa kupunguza kuingiza taarifa mara mbili na kuwezesha uthibitishaji wa wagonjwa, uwasilishaji wa madai na ubadilishanaji wa taarifa za afya kufanyika kwa njia ya kidijitali.
Wizara ya Afya imesema SHA HMIS itasaidia uthibitishaji wa wagonjwa kwa wakati halisi, usimamizi wa madai ya kielektroniki, uthibitishaji wa watoa huduma na ubadilishanaji salama wa taarifa za afya.
Serikali pia inatarajia mfumo huo kusaidia kupunguza madai yasiyo halali na kuongeza uwazi na uwajibikaji katika matumizi ya fedha za afya.
Uhamaji umefikia wapi?
Kufikia Oktoba 1, 2026, Wizara ya Afya ilisema vituo vyote 6,427 vya umma vya Level 2 hadi Level 4 vilikuwa vimekamilisha uhamaji kwenda HMIS. Katika vituo vya Level 5, vinne vilikuwa vimekamilisha uhamaji huku vingine 23 vikiwa katika hatua tofauti za utekelezaji.
Serikali pia inasaidia vituo 518 vya afya vinavyomilikiwa na taasisi za kidini kufunga na kuhamia HMIS. Kufikia Oktoba 1, vituo 38 kati ya hivyo vilikuwa vimekamilisha mchakato.
Digital Health Agency pia imeanza kuthibitisha mifumo ya HMIS inayotumiwa na hospitali binafsi ili kuhakikisha inakidhi viwango vya kitaifa vya usalama na ubadilishanaji wa taarifa.
Deadline imeongezwa
Serikali awali ilikuwa imeweka Septemba 30 kama mwisho wa uhamaji, lakini Wizara ya Afya iliongeza muda hadi Oktoba 30, 2026 kwa vituo ambavyo bado havijakamilisha mchakato.
Duale amesema wagonjwa hawapaswi kunyimwa huduma kwa sababu kituo hakijakamilisha uhamaji wa mfumo, na serikali itaendelea kutoa msaada wa kiufundi katika kipindi cha mpito.
SHA na HMIS zinahusianaje?
Njia rahisi ya kuelewa ni kwamba SHA ndiyo inayosimamia ufadhili na malipo, wakati HMIS ndiyo inayorekodi huduma inayotolewa na hospitali.
Hospitali inapomhudumia mgonjwa, taarifa za huduma huingizwa katika HMIS. Mfumo huo unapaswa kuwasiliana na miundombinu ya kidijitali ya taifa ili uthibitishaji na madai ya malipo yaweze kushughulikiwa na SHA bila hospitali kurudia kuingiza taarifa katika mifumo tofauti.
Changamoto zinazobaki
Mabadiliko hayo yanakuja wakati watoa huduma wakiendelea kuibua masuala kuhusu ucheleweshaji wa madai, uthabiti wa mifumo, pre-authorisation, tariffs na utayari wa baadhi ya vituo kuhamia katika mfumo wa kidijitali.
SHA imezindua pia mfumo mpya wa mikataba wa HAKIKA kwa kipindi cha 2026–2029, unaolenga kuweka masharti ya wazi kuhusu malipo, viwango vya huduma na utatuzi wa migogoro kati ya SHA na watoa huduma.
Kwa upande mwingine, mafanikio ya HMIS yatategemea uwezo wa mifumo kufanya kazi kwa uthabiti, upatikanaji wa intaneti, vifaa vya kutosha, mafunzo ya wahudumu na usalama wa taarifa za wagonjwa.
Kipimo halisi ni huduma kwa mgonjwa
Hatimaye, mafanikio ya SHA na HMIS hayatapimwa kwa idadi ya mifumo iliyozinduliwa pekee. Kipimo kikubwa kitakuwa ikiwa mgonjwa anapata huduma bila kucheleweshwa kwa sababu ya hitilafu za mfumo, na ikiwa hospitali zinazotoa huduma halali zinalipwa kwa wakati.
Ikiwa uhamaji huo utafanikiwa kupunguza urudufu wa taarifa, kuharakisha madai na kuongeza uwazi, unaweza kuwa hatua muhimu katika mageuzi ya Taifa Care. Lakini changamoto za teknolojia, malipo na utekelezaji zitaendelea kuwa sehemu muhimu ya mjadala kuhusu mustakabali wa mfumo wa afya wa Kenya.
Vyanzo: Wizara ya Afya Kenya, Digital Health Agency, Social Health Authority, Kenya News Agency na The Star.